साहित्य-कला

लेखक कलाकारहरुको सम्मेलन र आजको दायित्व

- लेकाली खड्का

प्रतिक्रियावादी र यथास्थितिवादीहरु कहिल्यै पनि समाज अग्रगमनको दिशातिर अगाडि बढेको देख्न चाहँदैनन् । मियोको वरीपरी दार्ँइमा गोरु घुमाएझैँ एउटै घेरामा कैद गर्दै आफ्नो लुटको र्स्वर्ग बचाईराख्ने सपना देख्नुमा नै उनीहरु आफूलाई महान् ठान्दछन् । सत्य र यथार्थतालाई ढाकछोप गरेर असत्य र भ्रमजालको खेती गर्नु उनीहरुको कर्म नै हो । यसरी हेर्दै जाँदा साहित्य-कला र राजनीतिलाई फरक-फरक ढंगले विश्लेषण गर्दै यसको आत्मालाई तुहाउने काम भैरहेको छ । साहित्य-कला र राजनीति यी तीनै कुरा समाजको जीवन हो । यही जीवनमा टेक्दै उनीहरुले विखण्डनको नीति लिएर अंश-अंशमा सिध्याउँदै जाने खेल खेल्दैछन् ।

विद्यमान यही परिदृश्यभित्र प्रगतिवादी साँस्कृतिककर्मीहरुको गौरवशाली संगठन अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महाँसंघले थुप्रै जटिलतम् मोडहरुमा यथास्थितिवादी प्रतिक्रियावाद र प्रतिगमनकारी शक्तिहरुसित निरन्तर संघर्ष गर्दै आइरहेको छ । धरातलीय यथार्थताबाट नै असली जनवादी साहित्य-कलाको उद्घाटन हुने मान्यताका साथ प्रगतिवादी लेखक, साहित्यकार र जनकलाकारहरु जनविरोधी साहित्यिक धारासँग टक्राउँदै आफ्ना कलम र मादलहरु सशक्त बनाउदै आइरहेका छन् । कृष्ण सेन, च्याङ्वा, मस्त, डिबी, चुनुलगायतका सयौं महान् श्रष्टाहरुलाई युद्धभूमिमा गुमाउँदा असह्य पीडाबोध पनि भयो । उहाँहरुको रगतसँगै आँशुको प्रवाह छचल्कियो । तर आँशु र रगत केवल जमिनमा भिजेर खेर गएन, यो त शक्तिशाली बारुद बनेर सल्कियो । मेचीदेखि कालीसम्म वर्गवैरीहरु खतम गर्दै एउटा नयाँ शक्तिशाली दस्ता तयार भयो । एउटा ऐतिहासिक र भव्य सौर्न्दर्यविम्ब देखा पर्‍यो ।

बदलिएको नयाँ भौगोलिक संरचनाका साथ थुप्रै क्षति र उपलब्धीको बीचबाट मगराँत राज्यसमिति सतिसालझै किल्ला बनी उभिरहेको छ । आधारइलाका, विशेष क्षेत्र, मगराँत स्वायत्त प्रदेश, राप्ती क्षेत्र र मगराँत राज्यसमिति यसरी नयाँ संरचना बन्दै जाने क्रममा जहिले पनि चाहे त्यो भीषण वर्गसंघर्षको बेला होस् या संकटकालीन युद्ध परिवेशमा, या त शान्तिकालीन अवस्थामा, जुनकुुनै बेला यसले साहस र धर्ैयताको पर््रदर्शन गरेको छ । असत्य र भ्रमको चिरफार गरेको छ । राष्ट्र, राष्ट्रियता र जनताको मुक्तिको निम्ति नयाँ-नयाँ सन्देशहरु दिदै आएको छ र दिइरहनेछ । यही क्रममा भर्खर मात्रै अखिल नेपाल जनसाँस्कृतिक महाँसघ अर्न्तर्गत अखिल नेपाल लेखक संघ र अखिल नेपाल जनकलाकार संघको संयुक्त रुपमा मगराँत राज्य समितिको ऐतिहासिक प्रथम सम्मेलन भव्यताका साथ सफल गरी रेसुङ्गाको फेदीबाट जीवित आत्मासहितको जनसंस्कारको उद्घाटन गरेको नयाँ सन्देश दिने जमर्को गरिएको छ ।

साहित्य केवल शब्द भण्डारको संयोजन होइन भने कला केवल तालबाजाहरुको केन्द्रीकरण मात्र होइन । पुस्तक लेखेर दराज भर्ने र म्यूजिकशालाहरु खोलेर रमाइलो गर्ने परम्परावादी रुपवादलाई हामी निस्तेज पार्न खोज्दैछौं । यसले नै साहित्य र कलालाई राजनीति, वर्ग र यथार्थबाट कटाएर व्यापारीकरण गरिरहेको छ । राष्ट्र, राष्ट्रियताको संरक्षण र सर्म्वर्द्धन गर्न एकताभाव पैदा गरी संघर्ष गर्ने होइन, विखण्डन, व्रि्रह, कलह सिर्जना गर्ने र साम्राज्य र विस्तारवादका अगाडि झुक्ने सम्झौतावादी चरित्र हुन्छ यसको । अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, अन्ध नक्कल, अश्लिलता हुँदै निराशावादमा पतन गराउनु नै यसको उद्देश्य हो । निराशावादले कहिल्यै पनि कुनै विषयमा जीवन देख्दैन, गणितीय भाषामा भन्नुपर्दा यसको कोण माइनसतिर नै हुन्छ । माइनसले अन्ततः शून्यमा पुर्‍याउँछ र चारैतिर अँध्यारो मात्र बाँकी रहन्छ । अनि अँध्यारोमा के गर्न सकिन्छ र - एउटा खाडलमा गएर जाक्किने सिवाय अरु केही हुन सक्दैन ।

साहित्य-कलामा अहिलेको मुख्य समस्या भनेको यही अँध्यारो धारा नै हो । हाम्रो महाँसंघको केन्द्र र सबै राज्यसमितिहरुले यसकै विरुद्ध ठुलो संघर्ष गर्ने तयारी गरिरहेका छन् । हाम्रो प्रथम राज्य सम्मेलनको मूल नारा नै यसरी राखिएको छ -'सामन्तवाद र राष्ट्रिय आत्मर्समर्पणवादका विरुद्ध हाम्रो आन्दोलन, साँस्कृतिक रुपान्तरणको आन्दोलनका लागि प्रथम राज्य सम्मेलन ।' राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, साँस्कृतिक रुपमा नै देश यतिबेला ठुलो खतरामा उभिएको छ । जतिबेला पनि विदेशी चलखेल बढ्न सक्छ, सुन्दर नेपालका मनोरम छटाहरु कुल्चने साम्राज्यवादी दाउपेचहरु कहि कतै पनि छिपेको छैन । लहराइरहेका वेलीकुञ्जहरुमा फक्रिरहेका फुलहरु निमोठ्न सलहको बाढी आयो भने कुनै पनि देशभक्त, प्रगतिवादी, वामपन्थी, न्यायप्रेमी, मुक्तिकामी साहित्यकार र जनकलाकारहरु आँखामा पट्ट िबाँधेर बस्ने छैनन् र बस्नु पनि हुँदैन । समय सापेक्ष्ँ भईपरी आउने चुनौती र अस्तित्व रक्ष्ँा विरोधीहरुसँग जुधेर नै गर्ने कुरा हो । यहीबाट मात्रै नयाँको विजय र पुरानोको ध्वंस हुन्छ । जुध्न नसक्नेहरुले एकपटक डाइनोसरको इतिहास पढ्न जरुरी छ । कसरी लोप भएको थियो त्यो भिमकाय प्राणी - यसरी नै नेपाललाई नयाँ र सुन्दर बनाउन सबैले एकपटक ठुलो मूल्य चुकाउनु पर्नेछ । यो महान् अभिभारा सीमित मान्छेले मात्रै गरेर हुनेछैन । सिंगो देश उठ्नुपर्नेछ । देश उठाउन नयाँ विचार र नयाँ चेतना चाहिएको छ । त्यो चेतना भर्न आधा जिम्मेवारी लेखक र कलाकारहरुको काँधमा सुम्पिएको छ । जिम्मेवारी पूरा गर्ने उर्जा हामीलाई यो ऐतिहासिक प्रथम सम्मेलनबाट पैदा भएको छ । सम्मेलनमा लेखक कलाकारहरुको उपस्थिति र ती सबैमा देखापरेको क्रान्तिकारी जोश, उत्साह र प्रतिबद्धताले यसको पुष्टि गर्दछ ।

जसरी हामीले साँस्कृतिककर्मीहरुको प्रथम सम्मेलन सफल गर्‍यौं, यसले साँस्कृतिक आन्दोलनको दिशा निदृष्ट गर्ने ढंगबाट नीति निर्माण र नेतृत्व चयन गरेको छ । थुप्रै साँस्कृतिक दस्ताहरु तयार पारेको छ । अनेकौं अस्पष्टता र भ्रमहरु चिर्दै ऐतिहासिक ढोका खोलेर साँस्कृतिक साम्राज्यवादमाथि महान् विजय प्राप्त गरेको छ । आधारइलाकाको सँधै अग्रणी भूमिका खेल्ने यो क्षेत्रबाट राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा एउटा नयाँ बहसको शुरुवात भएको छ । क्रान्ति सफल गर्ने र प्रतिक्रान्ति रोक्ने २१औं शताब्दीका गोर्की र लुसुनहरुको भूमिका के हुने - यो महान् कार्य कसरी सम्पन्न गर्न सकिन्छ गहिरो चिन्ता र चासोका साथ सम्मेलनबाट यी विषयहरु प्रारम्भिक चरणमा बहसमा आएका छन् । सम्भवत यही क्षेत्रबाट नै यसको फैसला दिन साहस गर्नुपर्छ भन्ने अपेक्षा राख्नु अन्यथा हो जस्तो लाग्दैन ।