सामयिकी

अल्पमतीय र बहुमतीय शासनको विवाद हो निर्वाचन पद्दति

- दामोदर सुवेदी

आजभोली निर्वाचन पद्धतिको कुरा उठिरहेको छ । नेपाली काँग्रेस मिश्रति निर्वाचन पद्धति हुनुपर्छ भन्ने अडानमा छ । नेकपा माओवादी पूर्ण समानुपातिक निर्वाचन पद्धति हुनुपर्छ भनिरहेको छ । आ-आफ्नो अडानमा रहनुको पछाडि कारण के हो ? निर्वाचन पद्धतिले कहाँनेर फरक पार्दछ । यस विषयमा गहन अध्ययन हुनु आवश्यक छ ।

मिश्रति निर्वाचन पद्धतिमा प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रको लागि एक-एक जना व्यक्तिलाई पार्टीहरुले टिकट दिएर उमेदवार बनाउँछन् र सम्बन्धित निर्वाचन क्षेत्रका मतदाताहरुबाट प्राप्त गरेको मतको आधारमा सबभन्दा बढी मत प्राप्त गर्ने व्यक्ति विजयी बन्न पुग्छन् । यसरी निर्वाचित हुने संख्या २४० हुन्छ । अर्को सिंगो देशलाई नै एउटा निर्वाचन क्षेत्र मानी देशभरिका सबै मतदाताहरुले आफूलाई मनपर्ने पार्टीलाई मत दिन्छन् । पार्टीहरुले विभिन्न जातजाति, लिङ्ग, क्षेत्र आदिको प्रतिनिधित्व हुने हिसाबले नामावली सूची तयार गरी निर्वाचन आयोगमा बुझाउँछन, यसलाई बन्द सूची भन्दछन् । एक दर्ुइ तीन आदि नम्बर दिई प्राथमिकताको क्रम निर्धारण गरिएको हुन्छ सूचीमा । सिङ्गो देशभरिबाट पार्टीले प्राप्त गरेको मतको आधारमा कुन पार्टीले कति सीट या प्रतिनिधि जित्यो भन्ने निर्णय हुन्छ । यही मतकै आधारमा पार्टीहरुले पेश गरेका बन्द सूचीमा उल्लेख भएका नाम मध्येबाट जुन पार्टीले जतिवटा सीट जितेको छ त्यो पार्टीको त्यति नम्बरसम्मका नामहरुलाई निर्वाचन आयोगले निर्वाचित भएको घोषणा गर्दछ । यसबाट २४० जना निर्वाचित हुन्छन् । १६ जना मन्त्री परिषद्बाट मनोनित हुन्छन् । यी पद्धति अनुसार निर्वाचन हुनेलाई मिश्रति निर्वाचन पद्धति भनेको हो ।

निर्वाचन पद्धतिले कति फरक पर्दोरहेछ निम्न तालिकालाई अध्ययन गर्दा स्पष्ट हुन्छ । तालिका क्षेत्रगत रुपमा सम्बन्धित क्षेत्रका मतदाताहरुबाट प्राप्त मतको आधारमा विजयी बन्ने निर्वाचन पद्धति र समानुपातिक निर्वाचन पद्धति दुवैलाई अध्ययन गर्न सकिने उद्देश्यले तयार गरिएको हो ।

अध्ययन तालिका

उपरोक्त तालिकालाई अध्ययन गर्दा क्षेत्रगत रुपमा हुने निर्वाचन परिणाम अनुसार सबभन्दा कम मत ल्याउने 'ग' पार्टीले ४ सिट जिती बहुमत प्राप्त गरेको छ । निर्वाचन क्षेत्रको व्यक्ति व्यक्तिबीचको प्रतिश्पर्धा गरी एउटा निर्वाचन क्षेत्रका मतदातहरुबाट प्राप्त मतको आधारमा सम्बन्धित निर्वाचन क्षेत्रको प्रतिनिधि निर्वाचित हुने पद्धति अनुसार निर्वाचन गर्दा अल्पमतले बहुमतमाथि शासन गर्ने गर्छ । सबभन्दा बढी मत ल्याउने 'क' पार्टी जसले ४७.१९५ मत प्राप्त गरेको छ त्यसले एउटा पनि प्रतिनिधि निर्वाचित गराउन सकेन । १४.२४५ मत ल्याउने 'ग' पार्टी चारवटा प्रतिनिधि निर्वाचित गराउन सफल हुन्छ र यसैले पूर्ण बहुमतको सरकार एकलौटी गठन गरेर सत्ता सञ्चालन गर्छ । यो निर्वाचन पद्धतिको नकारात्मक पक्ष हो । यो निर्वाचन पद्धतिबाट जनताको वास्तविक मतको कदर हुँदैन ।

यही तालिकालाई समानुपातिक निर्वाचन पद्धतिअनुसार भएको निर्वाचन परिणाम सम्झेर अध्ययन गर्ने हो भने ४७.१९ प्रतिशत मत प्राप्त गरेको 'क' पार्टी सबभन्दा ठुलो पार्टीको रुपमा उपस्थित हुन पुग्छ र १४.२४ प्रतिशत प्राप्त गरेको 'ग' पार्टी सबभन्दा सानो पार्टी हुन पुग्छ । एउटा निर्वाचन पद्धति अपनाउँदा 'ग' पार्टी बहुमतको सरकार सञ्चालन गर्ने शक्तिको रुपमा पुग्छ । अर्को निर्वाचन पद्धति अपनाउदा देशको सबभन्दा सानो पार्टीको रुपमा पुग्छ । त्यस्तै एउटा निर्वाचन पद्धति अपनाउँदा सबैभन्दा बढी जनताको मत पाएको 'क' पार्टीको संसदमा हैसियतै हुदैन, अर्को निर्वाचन पद्धति अपनाउदा सोही 'क' पार्टी सबभन्दा ठुलो हैसियत भएको पार्टी बन्छ । यो तालिकाले मात्र देखाएको होइन । विगतका निर्वाचनले पनि यसको पुष्टि गर्दछ । २०५१ सालको निर्वाचन परिणाम अनुसार नेकपा एमालेेले कूल मतको ३०.८५५ मत ल्याएर ८८ जना सांसद विजयी बनाएको छ । नेपाली काँग्रेसले ३३.३८५ मत ल्याएर ८३ जना मात्र सांसद विजयी बनायो । नेमकिपाको ०.९८५ मत ल्याएर ४ जना सांसद विजयी बने भने १.३२५ मत ल्याउने संयुक्त जनमोर्चाका एउटा पनि सांसद पनि विजयी बनेनन् । त्यस्तै अन्य निर्वाचनको परिणाम हेर्दा पनि त्यस्तै देखिन्छ । नेकपा मालेले करिब सात लाख मत ल्याउँदा पनि एकजना सांसद निर्वाचित भएन भने एक लाख भन्दा पनि कम मत ल्याएका नेमकिपा र संयुक्त जनमोर्चाले सांसद निर्वाचित गराउन सफल भएका छन् । नेपाली काँग्रेसको अत्यधिक बहुमतको सरकार बन्दा पनि ३८५ भन्दा बढी मत पाएको थिएन । ३८५ मत ल्याएको पार्टीले पूर्ण बहुमतका साथ एकलौटी सत्ता सञ्चालन गर्नु भनेको ६२५ मा रहेका बहुमत जनतामाथि शासन गरेको हुन्छ । अल्पमतले बहुमतमाथि शासन गर्ने अवसर दिने निर्वाचन पद्धति कसरी ठिक भन्न मिल्छ ? बहुमतको निर्णय अल्पमतले मान्ने प्रजातन्त्रको सर्वमान्य सिद्धान्तलाई समेत उलंघन गर्ने गरी हुने निर्वाचन पद्धतिलाई अंगाल्नु भनेको प्रजातन्त्रको उपहास गर्नु हो ।