जनजाति

आदिवासी, स्वायत्तता र आत्मनिर्णयको अधिकार- एक चर्चा

- वसन्त घर्तिमगर

नेपाली समाजको बनोट र विषेशताको आधारमा नयाँ नेपाल निर्माण गर्ने "केन्द्रीय बहसको पेचिलो स्थितिमा नेपाली राजनीतिक शक्तिहरुबीच, "नयाँ नेपाल भनेको कस्तो - कसरी - र किन -" को गर्मागर्मी छलफल चलिरहँदा जातीय र क्षेत्रीय स्वायत्तताको प्रश्नहरुले पनि बहसको केन्द्रमा प्रवेश गर्दै गएको देखिन्छ । राज्यको शासन प्रणाली एकात्मक बनाउने वा सुधारात्मक बनाउने छलफल जनस्तरसम्म व्यापक बहस चलिरहेको यसै सन्दर्भमा नेपाली राजनैैतिक खेल मैदानमा उत्रेको आदिवासी जनजातिको जातीय, क्षेत्रीय स्वायत्त शासन र आत्मनिर्णयको अधिकार र संघीय गणतन्त्र नेपाल बीचको अन्तरसम्बन्ध र अन्तर जातियताको छोटो चर्चा गर्न यहाँ सान्दरि्भक ठान्दछु ।

१. जातीय, क्षेत्रीय र प्रादेशिक स्वायत्त शासनबारे

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक, बहुधार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विशेषताले हराभरा प्राकृतिक सुन्दरताको आकर्षणको केन्द्र एउटा सुन्दर मानव फुलबारी हो । जसरी एउटा फुलबारीमा धेरै जातका फुलहरु ढकमक्क फुलेको आकर्षक बगैंचाले महत्व र आकर्षण बढाउँछ ठिक त्यसरी नै एउटा सानो देशमा धेरै जातीको बसोबासले धेरै भाषा, धेरै संस्कृति फैलिरहँदा मौलिंदा त्यस देशको सान बढ्छ । एउटा मात्र पनि जातीको विकास र एउटा मात्र जातको फूलबाट देशको शान र बगैंचाको महत्व बढाउँदैन । प्राकृतिक नियम र मान्यताकै आधारमा पनि नेपालमा बहुजातीय विशेषता र बनोट भएकाले सबै जातिको भाषा, भुमि र संस्कृति माथिको अधिकार समान हुन जान्छ । समान अधिकार पाउन समान सोचाई पनि खाँचो पर्छ । तर विडम्वना "नेपाली समाज अनुरुपको नेपाली शासन" नहुनु नेपालकै दर्ुभाग्य बन्न पुगेकोे छ । नेपाली समाज आदिवासी जनजाती -ंमंगोलीयन अस्त्रोद्रविडियन मूलका मानव समुदाय) र आर्यन जाती बाहुन, क्षेत्री र दलित समुदाय) बीचको आपसी अन्तरसम्बन्ध र अन्तरविरोधकै बीचबाट गुज्रिंदै यो स्थितिसम्म आइपुगेको छ । यहाँ हजारौं हजार वर्षदेखि भुमि आवाद गरी वस्ती बर्साई भुमिलाई हराभरा र उर्वर बनाउने समुदाय आदिवासी जनजाति समुदाय नै हो । यिनै समुदायको आफ्नो भाषा र संस्कृतिबाट आजको नेपालको गाउँ वस्ती, पाखापखेरा, नदी नाला, बाटो घाटो र पानी पधेराहरुको नामाकरण गरिएको छ र्।र् इतिहास आज पनि सत्यतथ्य पेश गरिएको छ । यी आदिवासी जनजातीहरु नेपाली भुमिका भुमिपुत्र हुन् । नेपाली राजनैतिक सत्ताका हकदारी हुन् ।

आजभन्दा करीब एकहजार वर्षको सेरोफेरोबाट नेपालीको भुमि र वस्ती दक्षिण एसियाको भारत भुमिबाट हिन्दु, मुस्लिमको धार्मिक युद्धमा पराजित भएर शरणको रुपमा उत्तरी पहाडि भूभाग गंगा मैदानबाट पूर्वी काश्मीरबाट नेपाली भूमिमा आर्यन समुदायका बाहुन, क्षेत्री र ठकुरी लगायत सबै क्षेत्रीहरु र दलितहरु नेपालका आदिवासी जनजातीहरुको जातीय कविलायी गणराज्यहरुमा प्रवेश गरेको पाइन्छ । त्यसपछि एकल जातीय समुदाय बहुजातीय समुदायमा विकास हुँदै गए । फरक भाषा, संस्कृति र मनोविज्ञान भएका विपरित भावनाका समुदायहरुबीच घुलमिल र अन्तरघुलन हुन जटिलताहरु पैदा हुँदै गएको देखिन्छ । आदिवासी जनजातिहरुको कविलायी गणराज्यहरु ज्ास्तैः मगर जातीको आदिम कविलायी गणराज्य- मगराँत गणराज्य, गुरुङ -तमु)को तमुवान, थारुको थारुवान, तामाङको तामाशालीङ, नेवारको नेवा, र्राई लिम्बुको किँरात जस्ता जातीय कविलायी गणराज्यहरुमा भारत भुमिबाट-शरणार्थीहरुको रुपमा प्रवेश गरेका आर्यमूलका समुदाय र आदिवासी मूलका समुदायहरुबीच मिलनभूमि बन्न पुग्यो ।

आदिम साम्यवादी विशेषता सामुहिक र सरल जीवनशैली, सामुहिकतावादी भावना र विचारद्वारा निर्देशित समुदाय आदिवासी जनजाति समुदाय भएकाले आदिम कविलायी गणराज्यमा विचार सामुहिक, संस्कार सामुहिक र भावना पनि सामुहिक भएकोले उत्पादन पद्धति पनि सामुहिक रहेको स्थितिमा आदिवासी विचार संस्कार र मान्यताबीचको अन्तरघुलन, अन्तरसम्बन्ध, अन्तरविरोधकै गतिमा नेपाली समाज अगाडि बढ्दै गयो । आदिवासी जनजातिहरुको कविलायी गणराज्यहरुमा जम्माः मगराँत, थारुवान, तमुवान, नेवा, किराँत, ताम्वाशालिङको गणराज्य अस्तित्वमा भइरहेकै बेला शासक आदिवासी-शासित आप्रवासीको रुपमा नेपाली समाजको विकासको गति अगाडि बढ्दै गयो । समाज विकासकै नियमअनुसार संसारको गतिशिलताको नियमअनुसार सामन्तवादी सत्ता संचालन गरी राजकीय मामिलामा पार भैसकेका आप्रवासी आर्यनहरु- वाहुन, क्षेत्री र ठकुरीहरु र आदिम कविलायी साम्यवादी विशेषता र मान्यतामा आधारित कविलायी आदिवासी जनजातिहरु- मगर, तमु, नेवार, थारु, तामाङ र र्राई लिम्बु) बीच अन्ततः विचार संस्कार र राजनैतिक मान्यताकै अन्तरविरोध बढ्दै गयो । अगुवा कुलिन तप्काहरु ऋषिमुनिको साहारामा छलकपटपूर्ण चालवाजीहरु बढाउँदै कतै छलको आधारमा र नाताकुटुम्बर्,र् इष्टकुटुम्ब बनाएर त कतै बल प्रयोग समेत गरी -कुटेर, मारेर) निरन्तर सत्ता कब्जागरी आर्यनहरु लागे । आदिवासी जनजातिहरु मध्य मगरजातिको राज्य मगराँत गणराज्य शुरुमा करीब वि.स. ११औं, १२औंको शताब्दीतिर कब्जा हुन थाल्यो । राप्ती र धौलागिरी क्षेत्रमा फैलिएको अठार मगराँत राज्य र गण्डकी लुम्विनी क्षेत्रमा फैलिएको १२ मगराँत राज्यहरु मध्य अठार मगराँत शुरुमै कब्जामा परेपछि क्रमसः वि.सं. १७औं शताब्दीमा -वि.सं. १६१०-१६१६) लिगलिगकोटे घले मगर राजा र माझकोटका मानसिंङ खड्डा मगर राजालाई छलपूर्वक काटेर मारेको स्थितिसम्म हर्ेदा मगराँत गणराज्य १२औं देखि १७औं शताब्दी करीब पाँच सय वर्षको बीचमा सबै मगराँत भूमि सत्ता गुमेको देखिन्छ । क्रमशः अन्य जातिहरुको पनि गुम्दै गएको देखिन्छ ।

मगरहरुको राज्य कब्जा गर्ने आर्यनहरुमा खस र मल्ल, सेन र शाहहरु देखिएका छन् । अठार मगराँत मल्ल र सेन बाह्र मगराँत सेन र शाहहरुले कब्जा गरेकोर् इतिहास छ । मगरको अन्तिम राज्यसंचालक गोर्खाका माझकोटे राजा मानसिंह खड्डा मगर र लिगलिगका घलेमगर राजाहरुल्ााई कुलमण्डन खानका कान्छा छोरा द्रव्य शाह -खान)ले क्रुरतापूर्वक, छलपूर्वक राज्य कब्जा गरेका थिए । पूर्वमा किराँत गणराज्य त भर्खरै पृथ्वी नारायण शाहकै पालामा बल र छलपूर्वक कब्जा गरिएको हो । आदिवासी जनजातिहरुको आदिम कविलायी गणराज्यहरु सबै कब्जा गरिसकेपछि मल्ल, सेन र शाहहरुले आ-आफ्नो राज्यविस्तार अभियानमा लागे र मल्ल र सेनहरुको २२से र २४से राज्यहरु बन्दै गए । पछि समाज विकासकै नियमअनुसार विकेन्द्रित राज्यहरुलाई केन्द्रित गर्ने उद्देश्य सहित शाहवंशीय राज्य पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकिकरण र भूमिमा मात्र एकिकरण बाँकी सबै भावनामा क्षेत्रिकरण गरेको, आदिवासीहरुको भावना चिरेको गोरखा साम्राज्य एवं शाहवंशीय साम्राज्य विस्तार गरी पृथ्वी नारायण शाहले भुगोलमा विशाल नेपाल त बनाए तर भावनामा छुद्र नेपाल खसान अधिनायक नेपाल ब्राह्मणवादी संस्कार -करीब ४ हजार वर्ष पुरानो मनुऋषिको घोर सामन्ती र अमानवीय विचार र संस्कारको जातिवादी नेपाल अन्तमा हिन्दु अधिराज्य नेपाल बनाए र खसान भाषा, नेपाली भाषा, खसान संस्कृति, नेपाली संस्कृति, खसान वस्ती, बाहुनको वैचारिक सत्ता र खसान मल्लसेन र अन्तमा शाह मात्रैको सत्ता संचालन गर्दै शाहवंशीय राजा महाराजाको एकाधिकार रहेको सबै खसानहरु शोषित र आदिवासीहरु उत्पिडित समुदायको स्तरमा पुगेको अवस्था अहिलेको अवस्था हो ।

जुम्ला र दार्चुलामा बस्ने आर्यन -वाहुन र क्षेत्री) र छुतमा परम्परा आर्यन कै बीचमा शासक र शाषित समुदाय बन्न पुग्यो । यसरी स्वयं गाउँले, अशिक्षित र्रर् इमान्दार सोझो खसान समुदाय माथि सहरिया शिक्षित र बेइमान फटाहा खसानहरुले हुकुमी शासन चलाउँदै जाँदा देश सामन्तवादको भुमरीमा जाकियो र जातीय असमानता र अत्याचारपछि गएर क्षेत्रीय असमानता र अत्याचारमा विकास हुँदै गयो । कर्णाली क्षेत्र काठमाण्डौं राजधानीको अन्याय र अत्याचारमा बाँचिरहनु पर्ने स्थिति सिर्जना भो । कतिसम्म राज्यका मालिकहरु निष्ठुरी र कपटी बनेको मधेस भूमिमा स्थाई बसोवास गर्दै आएका युगौंयुगका पुरानो जनसमुदाय मधेसी समुदायहरुले आफ्नै देशमा शरणार्थी हुनु पर्‍यो । मित्र भाषा संस्कृति भएकै भरमा फरक व्यवहार हुँदै काठमाण्डौंसँग देश विरोधी बन्न पुग्यो । आज देशमा जातीय भेदभावमा मात्र होइन क्षेत्रीय भौगोलिक भेदभाव पनि व्यापक बनेर गएको छ । देश अब विद्रोहको मुखमा पुगेको छ ।

मानव समाज विकासको नियम र मान्यताको गतिलाई कुनै पनि तानाशाह शासकहरुले रोक्ने दुश्साहस गरे पनि रोक्न सक्दैनन् र सकेको इतिहास पनि छैन । नेपाल अब दर्ुइ सय वर्ष अगाडिको युरोपियन पूँजीवादी क्रान्तिको बाटोमा अघि बढ्दैछ । ६०/८० वर्ष अगाडि रुस र चीन जस्तै विद्रोहको बाटोमा अगाडि बढ्दैछ । त्यसैले राजामहाराजाहरुको एकाधिकार र सामन्ती अधिनायकवादी एकात्मक राज्यसत्ताको अवस्था र जनताको जनवादी र संघात्मक राज्यसत्ताको स्थापना वस्तुगत रुपले नेपाली समाजको युग सुहाउँदो राज्यप्रणाली बन्न पुग्ोको छ । समयकोे गतिसंगै आउने परिवर्तनलाई रोक्न खोज्नु हत्केलाले र्सर्ूयलाई छेक्न खोज्नु बराबर मूर्खता सावित हुनेछ । नेपाल सामन्तवादी युगबाट पँुजीवादी जनवादी युगमा प्रवेश गरिसक्यो । यहाँको राज्य सबै उत्पीडित जाती, क्षेत्र र उत्पीडित जनताको हुने भयो । राष्ट्रिय राज्य बनाउन जनता व्रि्रोेहको दिशामा अगाडि बढिसके यही हो क्रान्ति र परिवर्तनको सार । विद्रोह जनताको अधिकार हो । जातीय र क्षेत्रीय स्वायत्तता आजको आवश्यकता हो ।

२. आत्मनिर्णयको अधिकारबारे