विचार

पुच्छरवाद र क्रान्ति

- नेत्रविक्रम चन्द 'विप्लव'

पुच्छरवाद क्रान्तिको समस्या हो । क्रान्ति सम्पन्न गर्दा मार्क्सवाद र पुच्छरवादको बीचमा भिडन्त हुने गरेको छ । इतिहासदेखि नै नेपाली क्रान्तिहरुमा पुच्छरवाद जटिल समस्याको रुपमा देखिएको छ । यसको विरुद्ध वैचारिक, राजनैतिक र व्यावहारिक संघर्ष जोडतोडले नछेड्ने हो भने क्रान्ति नै धरापमा पर्ने खतरा छ ।

'हाम्रो राजनीति मजदुर राजनीति हुनुपर्दछ । मजदुर पार्टीले यस अथवा त्यस बुर्जुवा पार्टीको पुच्र्टीले यस अथवा त्यस बुर्जुवा पार्टीको पुच्छरमा झुण्डिने होइन, त्यसले त आफुलाई एक त्यस्तो स्वतन्त्र पार्टीको रुपमा निर्माण गर्नुपर्दछ । जसको आफ्नै लक्ष्य र राजनीति हुनुपर्दछ ।' -मार्क्स, एंगेल्स संकलित रचना)

१. पुच्छरवाद अर्थात् पिछलग्गु विचार अर्काको पुच्छर बन्ने, पछि-पछि लाग्ने या अर्कासँग नुहुने प्रवृत्ति हो । अर्को शब्दमा भन्दा कसैको पुच्छरमा झुण्डिएर काम पूरा गर्न चाहने सोचाइ हो यो । यसले आफ्नो मूल्यमा त्यस्ता विचारको केही मतलव राख्दैन, आफुलाई फाइदा हुन्छ भन्ने लाग्यो भने या अर्काको पुच्छर समातेर जान सकिन्छ भन्ने लाग्यो भने उतै हाम्फाली दिन्छ र महान् उद्देश्य र अभियानलाई चौपट पारिदिन्छ । यो प्रवृत्तिले आफ्नो विचार, आफ्नो मूल्य, आफ्नो स्वत्व र क्ष्ँमतामा विश्वास राख्दैन । आफुभन्दा बलियो र शक्तिमा रहेको प्रवृत्ति छ र त्यसले पुच्छर बनाउन चाह्यो भने यो त्यसकै पछि लागेर पार लागि हालिन्छ भन्ने ठान्दछ । तर, पुच्छरवादमा कुनै अडान, दृढता, उद्देश्यप्रति र्समर्थन हुदैन, अस्थिर र रंगीन हुन्छ । परिस्थिति अनुरुप जता पनि ढल्किन सक्छ र जो सँग पनि मिल्न पुग्छ । यसले गर्दा यो सबैको आँखामा अविश्वासिलो र हल्का हुन्छ । फलतः कोही शक्तिसँग पनि पुच्छरवाद भरपर्दो बन्न सक्दैन । पुच्छरवादी अरुबाट उपयोग त हुनसक्छ तर आफै भने चर्चा परिचर्चामा परे पनि लक्ष्यमा सफल हुन सक्तैन । अन्ततः पुच्छरवाद आफ्नो स्थानबाट डरलाग्दो गरि चिप्लिएर बजारिन पुग्दछ र अवशान हुन्छ ।

राजनैतिक आन्दोलनमा पुच्छरवादले एउटा वर्गचरित्र र प्रवृत्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछ, यो दुनियाँ भरि पाइने प्रवृत्ति हो र कुनै पनि आन्दोलन यसबाट बच्न सक्दैन । यर्सथमा पुच्छरवादलाई एउटा राजनैतिक प्रवृत्तिमा बुझ्न सकिन्छ । रणनीतिमा यो शब्दको प्रयोग मार्क्स, एंगेल्स, लेनिनले स्पष्टसँग गर्नुभएको छ । विचारकहरुको विचारमा पुच्छरवाद अन्तर्राष्ट्रिय, राष्ट्रिय बर्ुर्जुवा र सामन्ती वर्गहरुको पिछलग्गु बन्ने प्रवृत्ति हो । जनतामा विश्वास गरेर मजदुर, किसान र उत्पीडित वर्गमा विश्वास गरेर आफ्नो क्रान्तिको स्पष्ट कार्यनीति र रणनीति बनाएर लाग्नुको सट्टा कहिले कुनै, कहिले कुनै बर्ुर्जुवाहरुको पछाडि कुद्ने प्रवृत्ति हो । यो प्रवृत्तिले संसँर भरिका क्रान्तिमा सताएको छ, बाधा पारेको छ र क्षति गरेको छ । अझ यो प्रवृत्तिले मजदुर आन्दोलनमा र कम्यूनिष्ट आन्दोलनमा धेरै सताउने र हानी गर्ने गरेको छ । त्यसैले मार्क्स, एंगेल्स र लेनिन सबैले पुच्छरवादको व्यापक भण्डाफोर गर्नु भयो र सबैलाई पुच्छरवादसँग लड्न आग्रह गर्नुभयो ।

२. पुच्छरवाद नेपाली राजनैतिक आन्दोलनको ठूलो समस्या हो । ६० वर्षको राजनैतिक संघर्षमा जनता राजनैतिक पार्टीहरुको पक्षमा उत्रिए । संघर्षबाट सत्तासिन शाषकहरु -राणा, राजा, सामन्तहरु) घुँडा टेक्न पुगे तर सत्तामा क्रान्ति भएन र जनताको जीवनमा पनि क्रान्ति भएन । एकपछि अर्को धोका र विपत्ति नै आइलागे । यसको कारणमा पुग्ने हो भने देख्न सकिन्छ कि पुच्छरवाद धेरै हदसम्म जिम्मेवार छ । राजनैतिक पार्टीहरु प्रायः भारतको पुच्छरमा झुण्डिएर सत्तामा पुग्ने या अस्तित्वमा रहने स्थिति आयो । नारा प्रजातन्त्रको दिदै काम पूरै पुच्छरवादी बन्ने र उनीहरुको आशिर्वादमै भर पर्ने भयो । जब भारतको स्वार्थ पूरा गर्ने स्थिति रहदैन तब फेरि दरबार वा यथास्थितिवादीहरुको पुच्छर बन्ने स्थिति देखा पर्‍यो । दरबारसँग जाँदा नारा राष्ट्रियताको दिने र काम पुच्छरको गर्ने भयो । चाहे काँग्रेस, चाहे कम्यूनिष्ट उनीहरु जहिले पनि या भारतको या दरबारको पुच्छर बनेर टिक्ने र चल्ने स्थिति रह्यो । आफ्नो छुट्टै राजनैतिक, आर्थिक र विचारधारात्मक रणनीति र कार्यनीतिमा दृढतापूर्वक बढ्न सकेनन् । कहिलेकाँही बढ्न खोजेपनि नेतृत्व तहमा रहेको पुच्छरवादले एउटाको आड् दिन पुग्ने र सिंगो आन्दोलन डामाडोल हुने भयो । ००७ सालमा संघर्ष भयो तर नेपाली कांग्रेसमा रहेको पुच्छरवादले गर्दा राजासँग साँठगाँठमा टुङ्गयिो र राजाले त्यसपछि फाइदा लियो । ०३६ सालमा संघर्ष भयो । नेपाली कांग्रेस र त्यहीबेलाका प्रायः कम्यूनिष्टहरुमा रहेको पुच्छरवादले गर्दा तुहियो । ०४६ सालमा जनआन्दोलन चल्दै थियो । कांग्रेस र वामहरुमा रहेको पुच्छरवादले गर्दा असफल भयो । ०६२/०६३ मा जनआन्दोलन भयो, यसमा पनि पुच्छरवादले निकै अप्ठ्यारो पारेको छ र देश अकर्मण्यतामा कँुदिरहेको छ ।

३. यतिबेला पुच्छरवाद र क्रान्ति टकराइरहेको छ । क्रान्तिले गति लिन खोज्छ र आफुलाई पूर्णता दिन चाहन्छ तर पुच्छरवादले गोलचक्करमा फसाउन र भाँड्न चाहन्छ । जनयुद्ध स्थगित भएको, जनआन्दोलन रोकेको र शान्ति प्रक्रिया शुरु भएको दर्ुइ वर्ष भएको छ । तर क्रान्ति पूर्णतातिर होइन गोलचक्करमा पर्दैछ । अनेकौं रंगीविरंगी पुच्छरवादी तर्कहरुले देशलाई घुमाइदैछ । पुच्छरवादीहरुले छोडेका 'लोकतन्त्र र गणतन्त्र' का दर्ुगन्धित प्रचारले जनतालाई सास फर्ेन पनि गाह्रो होला जस्तो भइसक्यो । पार्टीहरुमा पुच्छरवाद यसरी झांगिदैछ कि उनीहरुले जनमतलाई हर्ेन पनि छोडिसके, गाउँघर र कार्यकर्ताहरुको स्थिति के छ - बुझ्न पनि नचाहने भइसके, युद्ध र आन्दोलनमा शहीद भएका, घाइते भएका र वेपत्ता पारिएकाहरुको चर्चा गर्न पनि गाह्रो भयो । पुच्छरवादीहरु दिल्ली दरबार र वासिङ्गटनतिर यसरी बतासिएका छन् कि खाना खाने र दिशा पिसाब जान पनि उनीहरुकै आदेश चाहिन्छ जस्तो । मालिकहरुले भने खसालिदेला र खाउँला भनेर घोडा पछाडि कुद्ने स्याललाई घोडाले नखसाली दिएर हैरान पारेजस्तो हैरान पारिरहेका छन् । उनीहरु यो कुना र त्यो कुना हिड्दछन् । कहिले एउटा कहिले अर्को हाउभाउ र शैलीमा देखिन्छन् । पुच्छरवादीहरु उतै हुरिदै हैरान भएका छन् तर जनतालाई भने अब हुन्छ, गरिदैछ भन्न छोडेका छैनन् । यसले जनतामा स्वभावतः आशंका जन्माएको छ ।

यो पुच्छरवादको सबैभन्दा ठूलो प्रतिनिधि नेपाली कांग्रेस भएको छ र क्रमशः एमाले र अन्य दलहरु बनेका छन् । हाम्रै पार्टीकै हकमा पनि निकै प्रश्नहरु उठ्ने र सुल्टिने हुँदै आएको छ ।

४. मार्क्सवाद र पुच्छरवाद विपरित हुन् । मार्क्सवाद क्रान्ति हो र पुच्छरवाद प्रतिक्रान्ति हो । मार्क्सले क्रान्ति गर्छ, पुच्छरवादले प्रतिक्रान्ति गर्छ । त्यसैले मार्क्सवाद र पुच्छरवादको बीचमा लगातार संघर्ष चलिरहेको छ । यो पनि सत्य हो कि पुच्छरवादको हल पनि मार्क्सवाद नै हो । जब राजनीतिमा, क्रान्तिमा, आन्दोलनमा मार्क्सवाद प्रयोग हुन्छ अर्थात् जनतमा विश्वास गर्ने, मजदुर, किसानमा भर पर्ने, महिला, दलित, जनजातीमा भर पर्ने विचार प्रयोग हुन्छ, पुच्छरवाद हल हुन्छ । यसको मतलब विरोधी राज्यसँग र विभिन्न वर्ग -प्रतिक्रान्तिकारी बाहेक) सँग छलफलमा रहनु हुदैन भन्ने होइन, यहाँ सम्बन्ध गर्ने, कूटनीति गर्ने र समन्वय गर्ने, सम्झौतावादमा फस्नेमा अन्तर छ । समन्वय गर्ने, सम्झौतामा फस्ने हो भने पुच्छरवाद नै हावी हुन पुग्दछ । यसको विरुद्ध मार्क्सवाद प्रयोग गनै पर्छ ।

वैज्ञानिक विचारका संस्थापक मार्क्स, एंगेल्सले समकालिन अवस्थाको पुच्छरवादसँग यसरी नै लड्नुभयो । उहाँहरुले कतै पनि सिद्धान्त, विचार र कार्यक्रममा पुच्छरवादलाई छुट दिनु भएन । उहाँहरुले लगातार जोड दिनुभयो कि सर्वहारावर्ग सँग, कम्यूनिष्ट पार्टीसँग बर्ुर्जुवा वर्गको पछि लाग्नु नपर्ने स्पष्ट र स्वतन्त्र कार्यनीति र रणनीतिहरु हुनर्ुपर्दछ, छैन भने पनि त्यो बचाउने तर्फ नै जोड दिनर्ुपर्दछ । त्यस्तै लेनिन र माओले पनि बीसौं शताब्दीका मध्य र उत्तर्रार्द्धमा पुच्छरवादसँगको संघर्षलाई धारिलो बनाउनु भयो । लेनिनले काउत्स्की र मेन्सेविकहरुको पुच्छरवादलाई ध्वस्त पारिदिनुभयो । रुपमा कुरा क्रान्तिकारी गर्दै काम पूरै दक्षिणपंथी दिशातिर बढाउने पुच्छरवादलाई परास्त गर्नुभयो र पुच्छरवादबाट मुक्त, स्पष्ट र क्रान्तिकारी स्वतन्त्र सर्वहारा धारको निर्माण गर्नुभयो । माओले पनि वाङ मिङ, चाङको चाओलिन प्याओको ओवाङको पुच्छरवादसँग भीक्षण भीडन्त गर्दै पराजीत गर्नुभयो । जतिबेलासम्म पुच्छरवादलाई उहाँहरुले हराउन सक्नुभएको थिएन वास्तवमा क्रान्ति पनि भएको थिएन, हराउँदै गर्दा क्रान्ति पनि सम्पन्न भए ।

५. जनयुद्धले नेपालमा पुच्छरवादलाई पहिलो पटक तहस नहस पारेको हो । ५० वर्षसम्म भारत, अमेरिका र दरबारको पुच्छर बनेको रणनीतिलाई र पुच्छरवादको पनि सेवा गर्दै हैरान जनतालाई -सर्वहारा वर्गलाई) त्यसबाट मुक्त गरायो । सर्वहारा क्रान्ति र सर्वहारा सत्ताको सुस्पष्ट र स्वतन्त्र धारमा नेपाली जनतालाई अगाडि बढायो । जनयुद्धको यो स्वतन्त्र धाराले नेपाली युवा र जनसमुदायहरुलाई आर्श्चर्यपूर्ण र विद्युतिय गतिमा सहभागी र सक्रिय बनायो । समाज र सता त्रि्र गतिमा उलट-पुलट भए । जनता सत्ताको मालिक आफै भए । आफ्नो मुक्तिको लागि आफै युद्ध लड्ने भए । जनमुक्ति सेनाको अपराजित दस्ता तयार भयो ।

हामी दश वर्षपछि राजतन्त्रका विरुद्ध राजनैतिक दलसँग एउटै मोर्चामा आयौं । मोर्चा निर्माणको पहल पनि मुख्यतः हाम्रो पार्टीले तय गर्‍यो । राजतन्त्रको अन्त्य र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना मोर्चाद्वारा गर्ने सोच बन्यो । दलहरु पनि सहमत भए तर दर्ुइ वर्षले सावित गर्दैछ कि दलहरुमित्रको पुच्छरवाद कायमै छ । यिनीहरु राजतन्त्रको आतंकले सर्वहारावर्गसँग मोर्चा गरे पनि सर्वहाराको स्वतन्त्र र क्रान्तिकारी धाराबाट यी आतंकित छन् । त्यसैले दिल्ली र वासिंटनको पुच्छर बनेर राजनीति गर्ने र आफ्नो स्वार्थ पूरा गरिरहने तर्फ यिनीहरुको सोचाई छ । जसले गर्दा राजतन्त्र सँगको संघर्ष न टुङ्गयाउन चाहन्छन् न त सर्वहारावर्ग लाई अगाडि बढ्नै दिन्छन् ।

हाम्रो पार्टीले पुच्छरवादलाई हटाउने भन्दा पनि कता-कता संसदवादी दलहरुभित्र विद्यमान पुच्छरवादले हामीलाई समेत बिटुल्ने खतरा बढेको छ । नेपाली काँग्रेस र एमालेले भारत र अमेरिकासँग सम्बन्ध राखेर राजाको बारेमा गरिरहेको 'लिङ्गरिङ्ग' हाम्रो पार्टी विरुद्ध चलाइएका युद्धस्तरका प्रचार, हाम्रा कार्य कार्यकर्तामा पारिरहेको व्यावहारिक समस्याहरु, जनयुद्धमा ध्वंस भएका गाउँ समाजप्रतिको वेवास्ता, शहीद परिवार घाइते र वेपत्ता कमरेडहरु प्रतिको वेवास्ताले पुच्छरवादको मतियार बनाउन खोजेको प्रष्टै देखिन्छ । पुच्छरवादलाई कुनै नेता वा व्यक्तिको दोष र नियत नमान्ने हो भने वस्तुतः ढिलो चाँडो पुच्छरवादले पार्टीलाई पकड्दैन भन्ने छैन । यर्सथ हाम्रो पार्टी, हाम्रो नेतृत्वपंक्ति र कार्यकर्ता पंक्ति यो विध्वंसकारी पुच्छरवादबाट र्सतक हुनर्ैपर्दछ । पार्टीलाई दश वर्षको जनयुद्धको सर्वहारा वर्गिय धार नयाँ मूल्य मान्यता र विचारद्वारा सुदृढ गर्नै पर्दछ ।